Chirurgia i leczenie ran drzew

wydany w Dodatek specjalny – 2017-11
  DRUKUJ

Rany po cięciu i innych uszkodzeniach drzew to wrota infekcji dla patogenów atakujących odsłonięte drewno, łyko i tkanki okrywające. Z tego powodu zaleca się nanoszenie na rzazy po cięciu gałęzi preparatów tworzących powierzchniową barierę dla patogenów1. Uszkodzenia wykazujące obecność pasożytów wymagają odrębnego sposobu zabezpieczania. Ogólnie dostępne na rynku są środki przeznaczone do tych celów.

Ten artykuł jest dostępny dla wszystkich.

Powłoki tworzone przez preparaty powierzchniowe (Funaben, Lac Balsam, Tervanol, etc.) z reguły nie spełniają niestety swojej funkcji w perspektywie wielu lat, gdyż łuszczą się lub kruszą, pozostawiając odkryte drewno, które jest następnie zasiedlane przez grzyby i szkodniki powodujące jego rozkład. Z tego powodu podjęto próbę wprowadzenia impregnatów penetrujących drewno, stanowiących w teorii wieloletnie zabezpieczenie przeciwko patogenom i owadom. Testowany Impregnat Extra Drewnochron nie wykazuje toksyczności wobec żywych tkanek drzew i nie hamuje procesów obronnych. Nie zapewnia natomiast ochrony przed spękaniami drewna, otwierającymi drogę dla inwazji hub2. Ciekawą perspektywą może wydawać się zabezpieczanie ran silikonami, które nie wykazują fitotoksyczności i tworzą trwałą, elastyczną powłokę. Odpowiednie zabezpieczenia, dostosowane do typów ran, spowalniają znacząco proces destrukcji tkanek i w przypadku wartościowych okazów drzew są godne polecenia.

Mechanizmy obronne drzew

Poza fizyczną ochroną drewna, zagadnienie leczenia ran obejmuje także przyrost tkanki przyrannej (kalusa). Jest to podstawowy mechanizm obronny drzew, pozwalający na zamknięcie zranienia niezróżnicowaną początkowo tkanką, specyfikującą się następnie w drewno, kambium, łyko i perydermę. Tempo przyrostu kalusa jest warunkowane temperaturą, wilgotnością powietrza, dostępem światła i gazów, obecnością pasożytów, ale w głównej mierze dynamiką transportu wody i spływu asymilatów wraz z wyprodukowanymi przez roślinę hormonami3. Spekuluje się, że dostarczenie hormonów wzrostu z zewnątrz mogłoby wpłynąć na szybsze namnażanie się tej tkanki i prowadzić do przyspieszenia procesu zamykania się rany.

Niektórzy dendrolodzy podważają konieczność zabezpieczania ran preparatami powierzchniowymi czy impregnatami, tłumacząc ten pogląd skutecznością naturalnych mechanizmów obronnych drzew, m.in. kompartmentalizacji, czyli mechanizmu odgradzania zainfekowanych fragmentów drewna związkami fenolowymi4. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie gatunki drzew, szczególnie rozpierzchłonaczyniowych, tworzą na tyle skuteczne bariery fenolowe, aby same radzić sobie z inwazją grzybów powodujących zgnilizny drewna. Ewolucja wykształciła w nich bowiem cechy mające na celu szybki wzrost i rozmnażanie się, kosztem długości życia. Zabezpieczanie ran w ich wypadku jest w pełni zasadne. W przypadku drzew kompartmentalizujących bardzo skutecznie, takich jak dęby, buki, graby czy robinie, w uzasadnionych sytuacjach można zrezygnować z zabezpieczania ran, podobnie jak u drzew dobrze żywicujących (sosny, świerki, modrzewie), które, o ile są w pełni sił witalnych, same wytwarzają na powierzchni rany powłokę będącą najskuteczniejszą ochroną przed wysychaniem i patogenami.

Proces leczenia ran zależy, jak już wspomniano, m.in. od czynników zewnętrznych (takich jak powietrze, woda, światło i pasożyty). Wiele obserwacji wskazuje na to, że rozwiązaniem problemu mogą być metody polegające na owijaniu ran różnorakimi materiałami5. Ma to na celu utworzenie bariery fizycznej dla pasożytów oraz ograniczenie dostępu promieni słonecznych, ale niesie za sobą ryzyko zapewnienia pod owinięciem idealnych warunków dla rozwoju grzybów. Nie wszystkie metody leczenia zranień przynoszą oczekiwane korzyści w przypadku wszystkich typów uszkodzeń. Sukces w tej materii jest uzależniony od gatunku drzewa, jego żywotności oraz lokalizacji i stopnia rozkładu samej rany.

Przyczyny i skutki uszkodzeń

Uszkodzenia drzew mogą być wywołane różnymi czynnikami abiotycznymi i biotycznymi. Do pierwszej grupy zaliczyć można np. mróz, suszę, wyładowania atmosferyczne, a do drugiej zwierzęta, rośliny pasożytnicze czy grzyby. Do lokalnego naruszenia ciągłości tkanek dochodzi także w wyniku naturalnych procesów rozwojowych drzewa, związanych najczęściej z kladoptozą, czyli samooczyszczaniem się drzewa z gałęzi niewydolnych energetycznie. Wśród uszkodzeń o charakterze mechanicznym szczególne miejsce zajmują rany związane z działalnością człowieka, głównie rzazy po cięciu6.

Zranienia drzew mogą powodować zarówno naruszenie fizycznej wytrzymałości całego drzewa, jak i problemy w transporcie wody oraz substancji chemicznych, zapewniających integrację części nadziemnej i podziemnej, co stanowi warunek prawidłowego rozwoju rośliny.

Celowość zabezpieczania ran

Zabezpieczanie ran różnymi sposobami, w zależności od typu zranienia i stopnia destrukcji drewna, jest podstawową czynnością ograniczającą dostęp patogenów do odkrytych tkanek. Prawidłowe zabezpieczenie zakłada dwa cele. Są nimi ochrona kambium i perydermy przed wysychaniem z jednoczesną ochroną przed chorobami kory oraz ochrona przed wysychaniem ksylemu i powstawaniem promienistych spękań, które są zarzewiem infekcji grzybów z grupy hub. Aby spełnić wymienione założenia, preparat, który nanosi się na rany, musi mieć szereg cech, na czele z trwałością i elastycznością tworzonej powłoki, a także zawartością substancji czynnych, zabezpieczających przed inwazją pasożytów7.

Postuluje się także, że warstwa naniesionego preparatu może wpływać na przyspieszenie rozwoju zgnilizn w drewnie i utrudniać przesychanie rany8. W ranach zawierających fragmenty drewna już zainfekowanego, powłoka faktycznie sprzyja rozwojowi grzybni, ale takie rany wymagają osobnego leczenia z użyciem impregnatów. Zabezpieczanie ran świeżych ma wyłącznie korzystne aspekty i nie może negatywnie wpływać na procesy ich gojenia9. Rzeczywiście, powłoka spowalnia przesychanie drewna, ale tym samym zapobiega powstawaniu promienistych spękań, co ogranicza dostęp do wnętrza rany wody, która sprzyja rozwojowi grzybów powodujących zgnilizny. Sam proces tworzenia barier fenolowych może być wtedy spowolniony lub mogą stać się one słabsze, ale ich wydajność nie ma już takiego znaczenia, gdy do rany nie przenika tyle wilgoci i zarodników grzybów, ile w wypadku niezabezpieczonej rany.

Czy zawsze trzeba zabezpieczać rany?

Zwolennicy pozostawiania ran bez zabezpieczenia zwracają uwagę na bioróżnorodność i negują stosowanie powłok, które spowalniają proces powstawania dziupli, będących siedliskiem próchnojadów i innych zwierząt. Trudno nie zgodzić się z koniecznością zachowania naturalnych siedlisk tych organizmów, ale wątpliwość w tej teorii budzi przypadek drzew cennych, których zdrowotność niekiedy należy przedłożyć nad bogactwo fauny w ich zasięgu.

Substancje czynne zawarte w dostępnych obecnie preparatach istotnie hamują rozwój patogenów. Przykładami są karbendazym i tiofanat metylowy, będące kolejno składnikami takich preparatów jak Sadomal-Balsam 3.85 PA i Funaben Plus 03 PA. W badaniach Mercera10 utrzymywały się one w obrębie ran co najmniej przez 157 dni, aktywnie zapobiegając degeneracji tkanek. Udowadnia to, jak ważne jest naniesienie odpowiedniego fungicydu na ranę po cięciu, szczególnie w przypadku drzew podatnych na choroby kory i tworzących słabe bariery fenolowe. Jednocześnie okazuje się także, iż nie wystarczy jednokrotne naniesienie preparatu na rany i konieczna jest niekiedy ich ponowna konserwacja po upływie każdego sezonu wegetacyjnego.

Przy regularnej dbałości o rany po cięciu, niewykazujące pierwotnie zgnilizn drewna, możliwe jest doprowadzenie ich do całkowitego wygojenia bez żadnej inwazji patogenów do ksylemu11.

RANY

  • Małe rzazy po cięciu (< 10 cm ⌀):

- małe rzazy czyste i suche – Funaben Plus 03 PA, Tervanol S, Lac Balsam, Sadomal-Balsam 3.85 PA (cała powierzchnia rany),

- małe rzazy  z sinizną/innymi barwicami (destrukcja I stopnia) – Funaben Plus 03 PA (cała powierzchnia rany),

- małe rzazy ze zgnilizną twardą (destrukcja II stopnia) – Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany),

- małe rzazy ze zgnilizną miękką lub ubytkiem (destrukcja III stopnia) – Funaben Plus 03 PA (tylko obrzeża rany),

- małe rzazy z wyciekiem soku ksylemowego (płaczące) – Funaben Plus 03 PA lub Dendromal-2 (tylko obrzeża rany).

  • Duże rzazy po cięciu (> 10 cm ⌀):

- duże rzazy czyste i suche – Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany) lub Funaben Plus 03 PA na całą powierzchnię rany,

- duże rzazy z sinizną/innymi barwicami (destrukcja I stopnia) – Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany),

- duże rzazy ze zgnilizną twardą (destrukcja II stopnia) – Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany),

- duże rzazy ze zgnilizną miękką lub ubytkiem (destrukcja III stopnia) – Funaben Plus 03 PA (tylko obrzeża rany),

- duże rzazy z wyciekiem soku ksylemowego (płaczące) – Funaben Plus 03 PA lub Dendromal-2 (tylko obrzeża rany). Po wyschnięciu rany Drewnochron na jej wewnętrzną część.

  • Starsze rzazy po cięciu:

- rzazy wykazujące pleśnienie – dezynfekcja + Funaben Plus 03 PA lub Tervanol S (cała powierzchnia rany),

- starsze rzazy z sinizną/innymi barwicami (destrukcja I stopnia) – Drewnochron (cała powierzchnia rany bez kalusa),

- starsze rzazy ze zgnilizną twardą (destrukcja II stopnia) – Drewnochron (cała powierzchnia rany bez kalusa).

  • Wyrwy po odłamanych konarach:

- wyrwy z drewnem zdrowym – uformowanie rany, potem Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Tervanol S (wewnętrzna część rany),

- wyrwy z drewnem wykazującym destrukcję – uformowanie rany, potem Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany).

  • Obdarcia kory:

- świeże obdarcia kory – wyrównanie brzegów rany, potem Sztuczna kora (cała powierzchnia rany) + luźny opatrunek foliowy 5 cm ponad brzegi rany (na okres jednego sezonu wegetacyjnego),

- wyschnięte obdarcia kory – Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany).

  • Zgorzele mrozowe i oparzenia słoneczne:

- świeże zgorzele mrozowe – dociśnięcie odstającej korowiny sznurem lub pasami. Ewentualne przybicie gwoździami nierdzewnymi,

- wyschnięte zgorzele mrozowe – zdjęcie martwej korowiny, potem Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany).

  • Martwe cienie asymilatów:

- martwice asymilacyjne wolne od infekcji – pozostawienie bez ingerencji chirurgicznej,

- martwice asymilacyjne z zainfekowaną korowiną – zdjęcie martwej korowiny, potem Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany).

  • Rany patogeniczne:

- rany rakowe – czyszczenie do zdrowej tkanki, potem Funaben Plus 03 PA z dodatkiem 5% Topsinu M 500 SC (cała powierzchnia rany). Po utworzeniu zdrowego wałka kalusa Drewnochron na wewnętrzną część rany,

- zgorzele kory – zdjęcie martwej korowiny, potem Funaben Plus 03 PA z dodatkiem 5% Topsinu M 500 SC (cała powierzchnia rany). Po utworzeniu zdrowego wałka kalusa Drewnochron na wewnętrzną część rany,

- rany bakteryjne – czyszczenie do zdrowej tkanki, potem Funaben Plus 03 PA z dodatkiem 5% Miedzianu 350 SC (cała powierzchnia rany). Konserwacja 5% roztworem wodnym Miedzianu 350 SC.

  • Listwy piorunowe – wyrównanie brzegów rany, potem Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany).
  • Zabitki:

- zabitki otwarte – Drewnochron (cała powierzchnia rany bez kalusa),

- zabitki zamknięte – pozostawienie bez ingerencji chirurgicznej.

UBYTKI

  • Ubytki kieszeniowe (dziuple) – wybranie miękkiego próchna i ewentualne uformowanie odpływów (gdy dziupla płytka). Opcjonalnie Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany, koniecznie w przypadku wykonania odpływów) + opcjonalnie Drewnochron (wewnętrzna część rany).
  • Ubytki kominowe – wybranie miękkiego próchna. Pozostawienie wnętrza bez impregnacji. W przypadku twardej podłogi ubytku opcjonalne wykonanie drenu.
  • Ubytki rynnowe – wybranie miękkiego próchna. Opcjonalna impregnacja ścianek ubytku Drewnochronem  i brzegów ubytku Funabenem Plus 03 PA.
  • Ubytki przykorzeniowe – wybranie miękkiego próchna. Odkopanie ziemi przykrywającej martwą strefę pnia. Wyrównanie powierzchni ubytku. Funaben Plus 03 PA (obrzeża rany) + Drewnochron (wewnętrzna część rany). Wykonanie drenażu żwirowego.
  • Wgłębne martwice patogeniczne – (w zależności od gatunku drzewa i patogenu) nawierty z iniekcjami fungicydów albo zdjęcie martwej kory i wybranie miękkiego próchna. Usunięcie owocników hub. Zabezpieczenie powstałych wśród żywych tkanek zranień Funabenem Plus 03 PA z dodatkiem 5% Topsinu M 500 SC. Opcjonalna impregnacja ubytku Drewnochronem.
  • Głębokie pęknięcia mrozowe – wąski opatrunek z taśmy foliowej na okres 6-8 miesięcy.

 

Źródła

1.Peterson J. L., Helmer D. B. 1992. A wound treatment system to suppress cankers and wood rot in trees. Journal of Arboriculture 18: 155-160, Skup A. 1995. Pielęgnacja i ochrona drzew. Polskie Towarzystwo Chirurgów Drzew. NFOŚiOW, Opole,  Hudler i Jensen-Tracy 2002. Lac Balsam as a treatment to hasten wound closure and minimize discoloration and decay. Journal of Arboriculture 28: 264-269, Chachulski Z. 2011. Pielęgnowanie i leczenie drzew starszych. LIBRA_PRINT, Warszawa, Szewczyk G. 2012. Arborystyka. Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego. Kraków, Czerniakowski Z. W., Dudek T. 2013. Pielęgnacja i ochrona drzew i krzewów w terenach zieleni. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Szewczyk G. 2012. Arborystyka. Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego. Kraków;

2.Chachulski 2011. Pielęgnowanie i leczenie drzew starszych. LIBRA_PRINT, Warszawa, Szewczyk 2012. Arborystyka. Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego. Kraków, Rudnicki E. 2016. Wybrane zagadnienia reakcji drzew na zabiegi pielęgnacyjne. Episteme 30 t. II: 277-288;

3.Shigo A. L., Marx H. G., Carroll D. M. 1977. Compartmentalization of decay in trees. USDA Forest Service, Agricultural Information Bulletin 405;

4.Shigo A. L., Marx H. G., Carroll D. M. 1977. Compartmentalization of decay in trees. USDA Forest Service, Agricultural Information Bulletin 405, Siewniak M. 2010. Pielęgnowanie drzew – dzisiaj. Kurier Konserwatorski 8: 24-28; Fay N., de Berker N. 2016. Arborystyka z perspektywy drzewa sędziwego. Drzewa w cyklu życia. Drogi dla Natury. NFOŚiGW, Wrocław, Fay N., de Berker N. 2016. Arborystyka z perspektywy drzewa sędziwego. Drzewa w cyklu życia. Drogi dla Natury. NFOŚiGW, Wrocław;

5.Dujesiefken D. 1999. Tree wound reactions of differently treated boreholes. Journal of Arboriculture 25.3: 113;

  1. Zajączkowska U. 2006. Procesy regeneracji pni drzew po zranieniu. Sylwan 3: 3-10;

7.Mercer P. C. 1982. Tree wounds and their treatment. Arboricultural Journal 6.2: 131-137, Rudnicki E. 2016. Wybrane zagadnienia reakcji drzew na zabiegi pielęgnacyjne.

Episteme 30 t. II: 277-288;

8.Borowski J., Motas M. 2014. Podstawy pielęgnacji drzew. Drzewa w krajobrazie. Drogi dla Natury. NFOŚiGW, Wrocław;

9.Szewczyk G. 2012. Arborystyka. Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego. Kraków;

  1. Mercer P. C. 1983. Chemical treatments for control of decay in pruning wounds.  Annals of Applied Biology 102.3: 435-453;
  2. Rejman A., Makosz E. 1994. Szkółkarstwo roślin sadowniczych. Plantpress, Kraków.

 

Ten artykuł jest dostępny dla wszystkich

Z prenumeratą cyfrową lub papierową uzyskasz
bezpłatny dostęp do wszystkich treści.

Sprawdź ofertę prenumeraty

Zaloguj się  |  Prenumerujesz? – otrzymaj dostęp

comments powered by Disqus