Projekty realizowane w oparciu o PPP?

wydany w Dodatek specjalny – 2013-11
  DRUKUJ

Liczba mieszkańców objętych systemem unieszkodliwiania ścieków na obszarach wiejskich w ostatnich latach wzrasta. Tego typu kierunek działań wymaga jednak wydatkowania znacznej ilości środków pochodzących z budżetu gminy lub ze źródeł zewnętrznych.

Ten artykuł jest dostępny dla wszystkich.

Rozwój naszego kraju, w tym także obszarów wiejskich, postępuje od kilkunastu lat. Wynikiem tego jest m.in. budowa znacznej ilości infrastruktury technicznej na wsi. Polskie gminy coraz częściej starają się podejmować rozmaite inicjatywy, związane z uporządkowaniem gospodarki ściekowej. W efekcie część z nich wdraża programy, których celem jest połączenie systemów sieciowych i indywidualnych. Zauważalna jest jednak wyraźna dysproporcja w budowie sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, zarówno pomiędzy poszczególnymi regionami Polski, jak i między miastem a wsią.

Obecny stan nadal jest niewystarczający w odniesieniu do ilości powstających ścieków, które nieoczyszczone trafiają do środowiska1, 2. Rozwiązując problem ścieków na obszarach wiejskich, należy zatem oprócz systemów sieciowych wdrażać systemy indywidualne. Przykładowo część z gmin podejmuje się budowy systemów indywidualnych (oczyszczalni przydomowych) opartych na partnerstwie publiczno-prywatnym (PPP), w odniesieniu do różnych modeli prawno-ekonomicznych.

Gmina Dębno

W powiecie brzeskim we wschodniej części woj. małopolskiego znajduje się gm. Dębno. W skład gminy wchodzi trzynaście sołectw. Obszar ten zamieszkuje 13 976 osób na powierzchni 82 km2. Średnia gęstość zaludnienia w gm. Dębno wynosi 171 osób/km2, co oznacza, że wartość ta jest wyższa od gęstości zaludnienia wyliczonej dla Polski (122 osoby/km2), natomiast jest wskaźnikiem niższym od średniej regionu małopolskiego (215 osób/km2)3, 4.

Na terenie gminy eksploatowane są trzy oczyszczalnie ścieków bytowo-gospodarczych. Wszystkie stanowią własność komunalną. Stan nasycenia siecią kanalizacyjną wygląda imponująco w stosunku do innych gmin. Już w 2002 r. na terenie gminy istniało kilkanaście kilometrów sieci kanalizacyjnej, a przez kolejnych pięć lat dobudowano ponad 100 km. Na koniec 2010 r., wg danych Banku Danych Lokalnych Urzędu Statystycznego, długość sieci kanalizacyjnej wynosiła 118,3 km, a liczba mieszkańców podłączonych do sieci zbiorczej osiągnęła poziom blisko 50%.

 

Tab. 1. Oczyszczalnie na terenie gm. Dębno

Oczyszczalnia

Typ

Rodzaj

Odbiornik-zlewnia

Q projektowane [m3/d]

Q rzeczywiste [m3/d]

Wola Dębińska

PROTEC OY

Biologiczno-mechaniczna

potok Niedźwiedź-rzeka Uszwica

258

100

Maszkienice

KOS

Biologiczno-mechaniczna

rów melioracyjny-rzeka Uszwica

258

123

Łysa Góra

KOS 2

Biolgoiczno-mechaniczna

potok Kisielnia-rzeka Usznica

50

30

Źródło: Urząd Gminy Dębno, 2007

 

Tab. 2. Infrastruktura techniczna na terenie gminy Dębno

Kanalizacja

Długość czynnej sieci kanalizacyjnej

km

118,3

Długość czynnej sieci kanalizacyjnej będącej w zarządzie bądź administracji gminy

km

118,3

Połączenia prowadzące do budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania

szt.

1 428,0

Ścieki odprowadzone w ciągu roku

dam3

183,0

Ludność korzystająca z sieci kanalizacyjnej

osoba

7 097,0

Korzystający z instalacji w % ogółu ludności

Ogółem

Wodociąg

%

76,4

Kanalizacja

%

49,9

Źródło: www.stat.gov.pl, 2010

 

Pomimo tak dużego skanalizowania obszaru gm. Dębno, na jej terenie znajdują się obszary, które ze względu na swój charakter (rozproszona zabudowa, duże spadki terenu) nie zostaną objęte systemami sieciowymi. W związku z tym władze gm. Dębno w 2009 r. podjęły decyzję o wdrożeniu programu budowy oczyszczalni przydomowych. Na początku 2009 r. przygotowano spotkania z mieszkańcami terenów charakteryzujących się zabudową rozproszoną w celu przedstawienia możliwości technicznych, prawnych i ekonomicznych, związanych z budową oczyszczalni przydomowych. Wybrano technologię hydrofitowych oczyszczalni przydomowych, ze względu na doświadczenia w funkcjonowaniu tych systemów w warunkach pogórza oraz niewielki wkład czasowy w bieżącą obsługę oczyszczalni przydomowych.

Budowa odbywała się w oparciu o partnerstwo publiczno-prywatne gminy i właścicieli posesji. Gmina udzielała mieszkańcom pomocy w zakresie finansowania kosztów dokumentacji projektowej oraz części materiałów budowlanych. Mieszkańcy natomiast opłacali większość materiałów budowlanych oraz instalowali oczyszczalnie własnym nakładem pracy. Taka forma działania prowadziła do znacznego obniżenia całkowitych nakładów inwestycyjnych. Do 2011 r. w gminie powstało 27 tego typu instalacji o łącznej przepustowości 16,2 m3. Obsługują one w sumie ok. 162 mieszkańców gminy, co stanowi 1,16% jej ludności. Koszt materiałów w tym systemie wyniósł ok. 2700 zł, a nakład pracy (24 rbh) ok. 192 zł, co w sumie przełożyło się na kwotę ok. 2900 zł. W odniesieniu do przeciętnego gospodarstwa domowego zamieszkanego przez 5,5 osoby całkowity koszt to 527 zł na jednego mieszkańca faktycznie objętego oczyszczaniem ścieków.

Z kolei koszty eksploatacji zastosowanych oczyszczalni hydrofitowych  wynoszą ok. 70 zł rocznie i obejmują wywóz osadów, energię elektryczną oraz prace pielęgnacyjne (np. koszenie roślinności). Wywóz osadów powinien odbywać się raz na dwa lata (przeciętny koszt roczny ok. 25 zł), roczne zużycie energii wynosi ok. 61 kWh (ok. 20 zł), a prace pielęgnacyjne, które właściciele oczyszczalni mogą wykonywać samodzielnie, trwają ok. 3 rbh w ciągu roku. Do kosztów należy także doliczyć amortyzację. Jeżeli oczyszczalnia będzie funkcjonować bez modernizacji 15 lat, przy założonej amortyzacji liniowej i wartości rezydualnej (resztowej) 20% wartości inwestycyjnej, to do kosztów eksploatacyjnych doliczyć należy kwotę amortyzacji, wynoszącą 154 zł rocznie. Przy założeniu normatywnego zużycia 100 l wody na osobę oraz przy przeciętnej wielkości gospodarstwa domowego (5,5 osoby) otrzymujemy koszt ok. 1,12 zł za m3 oczyszczonych ścieków z amortyzacją.

Wprawdzie wdrożony program aktualnie nie ma znaczącego wpływu na porządkowanie gospodarki ściekowej na obszarach rozproszonych gm. Dębno, jednakże mieszkańcy zdobywają cenne doświadczenie ekonomiczne i techniczne, a także społeczne. Ponadto testują zastosowaną technologię na swoim terenie, a w przypadku pojawienia się środków zewnętrznych, dotujących budowę systemów indywidualnych, będzie można łatwiej podjąć decyzję o ich pozyskaniu, dzięki zdobytej wiedzy w tym zakresie. Dodatkowo gmina nie poniosła znaczących kosztów inwestycyjnych w ramach tego przedsięwzięcia.

Gmina Dobre

W centralno-wschodniej Polsce w woj. mazowieckim znajduje się gm. Dobre. Pod względem administracyjnym wchodzi ona w skład powiatu mińskiego. Na jej terenie znajduje się 41 miejscowości. Powierzchnia gm. Dobre to 12 485 ha, z tego 8969 ha stanowią użytki rolne, a 2434 ha lasy. Zamieszkuje ją niewiele ponad 6 tys. osób (w miejscowości gminnej 1520 osób), więc obszar ten charakteryzuje się niską gęstością zaludnienia (ok. 48 osób/km2)5.

Długość czynnej sieci kanalizacyjnej na koniec 2009 r. wynosiła 6,3 km, w tym 254 podłączenia do budynków. W 2005 r. została oddana do użytku gminna oczyszczalnia ścieków w miejscowości Dobre, która jest oczyszczalnią mechaniczno-biologiczną o maksymalnej przepustowości 175 m3 na dobę. Oczyszczalnia obsługuje 1590 RLM i pracuje w oparciu o technologię niskoobciążonego osadu czynnego wraz z tlenową stabilizacją osadu. Po osiągnięciu docelowej przepustowości ma ona możliwość rozbudowy o następny etap, o przepustowości również 175 m3/dobę.

Pozostali mieszkańcy gminy korzystają z lokalnych układów kanalizacji, odprowadzających ścieki do zbiorników bezodpływowych, które opróżniane są okresowo. W związku z tym, że system odprowadzania i oczyszczania ścieków jest niewystarczający, władze przewidują budowę dwóch tego typu systemów dla poszczególnych zespołów obszarów strefy osadniczej. Zakłada się system kanalizacji zbiorczej wraz z rozbudową gminnej oczyszczalni ścieków w miejscowości Dobre, realizowany w trzech etapach.

 

Tab. 3. Infrastruktura techniczna na terenie gm. Dobre

Kanalizacja

Długość czynnej sieci kanalizacyjnej

km

6,3

Długość czynnej sieci kanalizacyjnej będącej w zarządzie bądź administracji gminy

km

6,3

Połączenia prowadzące do budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania

szt.

254,0

Ścieki odprowadzone w ciągu roku

dam3

30,0

Ludność korzystająca z sieci kanalizacyjnej

osoba

1 010,0

Korzystający z instalacji w % ogółu ludności

Ogółem

Wodociąg

%

70,1

Kanalizacja

%

17,1

Źródło: www.stat.gov.pl, 2010

 

W miejscowościach nieobjętych zbiorczym systemem sieci kanalizacyjnej planuje się indywidualne systemy kanalizacyjne z przydomowymi oczyszczalniami ścieków lub szczelnymi zbiornikami na działkach, z których nieczystości będą okresowo wywożone do punktów zlewnych oczyszczalni gminnej. Władze po diagnozie problemów związanych z porządkowaniem gospodarki ściekowej i biorąc pod uwagę realne możliwości finansowe gminy, rozpoczęły w 2010 r. program budowy oczyszczalni przydomowych, których budowa jest finansowana z budżetu gminy Dobre i przez samych mieszkańców.

Przedsięwzięcie bazuje na partnerstwie publiczno-prywatnym gminy i właścicieli posesji. W 2010 r. gmina zakupiła powtarzalną dokumentację techniczną w celu jej dostosowywania do nieruchomości poszczególnych mieszkańców. Program nadzoruje biuro projektowe, które w imieniu mieszkańców dokonuje ustaleń z organem architektoniczno-budowlanym, prowadzi też nadzór nad budową oczyszczalni, a na koniec dokonuje odbioru technicznego każdej z nich. Gmina Dobre gwarantuje mieszkańcom przygotowanie i wykonanie wszelkich zadań formalnych, prawnych i technicznych przez wyspecjalizowaną kadrę, a także zapewnia opiekę inżynierską na etapie budowy i odbioru końcowego. Ponadto przewidziano w budżecie dotację w wysokości 2 tys. zł do każdej wybudowanej oczyszczalni ścieków.

W ciągu kilku miesięcy funkcjonowania programu budowy oczyszczalni zgłosiło się kilkudziesięciu chętnych, zainteresowanych tym sposobem finansowania i realizacji, dla których wykonano ok. 50 projektów oczyszczalni przydomowych, dostosowując zakupioną dokumentację do poszczególnych nieruchomości. Po uzyskaniu skutecznych zgłoszeń robót budowlanych, w okresie od maja do października 2011 r. mieszkańcy wybudowali dziesięć oczyszczalni przydomowych. Koszt jednej oczyszczalni wahał się od 2700 zł do 4000 zł. Kwota ta obejmuje dotację UG Dobre, zakup części materiałów z budżetu domowego mieszkańców, transport materiałów na działkę poszczególnych inwestorów oraz koszty prac sprzętu ciężkiego. Nie obejmował on kosztów robocizny, gdyż mieszkańcy wybudowali oczyszczalnie we własnym zakresie. Zatem w przeliczeniu na jednego mieszkańca poniesione koszty wynosiły 540-800 zł/Mk. Udział jednostkowy kosztów poniesionych przez mieszkańców, po uwzględnieniu dotacji gminy Dobre wyniósł niewiele (≤ 10%) i wahał się w granicach od 140 do 400 zł/Mk.

W ramach programu gmina planuje wybudowanie co najmniej 120 oczyszczalni przydomowych. Całkowity koszt ich budowy wyniesie od 324 tys. zł do 480 tys. zł. Z gminnego budżetu przeznaczone zostanie 240 tys., a pozostałą kwotę v od 84 tys. zł do 240 tys. zł – pokryją mieszkańcy. Biorąc pod uwagę to, iż jedna oczyszczalnia obsługuje średnio pięcioosobową rodzinę, łączna liczba osób obsługiwanych przez system indywidualnych, przydomowych oczyszczalni ścieków wynosi ok. 600, co stanowi 10% całej ludności gm. Dobre. Zatem za kwotę ok. 265 tys. zł (dokumentacja plus dotacja) rozwiązany zostanie problem ścieków dla 10% mieszkańców.

Gmina Brzyska

W zachodniej części woj. podkarpackiego, w pow. jasielskim, położona jest gm. Brzyska. W jej skład wchodzi siedem sołectw, a cała gmina ma charakter typowo rolniczy. Największymi miejscowościami są wsie Brzyska i Błażkowa, które skupiają ponad 59% mieszkańców. Gminę zamieszkuje ponad 6 tys. osób. Gęstość zaludnienia na 1 km2 wynosi obecnie 140,3 osoby, co pozwala zaklasyfikować gminę do jednostek administracyjnych o wysokiej gęstości zaludnienia – 74 osoby na 1 km2 to średnia całego województwa6.

Na terenie gm. Brzyska nie ma wybudowanej kanalizacji sieciowej, nie funkcjonują też oczyszczalnie ścieków. Wszystkie powstające ścieki gromadzone są w bezodpływowych zbiornikach szczelnych, zlokalizowanych na działkach mieszkańców gminy. Nieczystości ciekłe z tzw. szamb przydomowych wywożone są do oczyszczalni ścieków w sąsiednich gminach. Ocenia się jednak, że stan techniczny zbiorników jest niezadowalający, co prowadzi do powolnego, lecz systematycznego zanieczyszczania gleby i rzek przepływających przez teren gminy. Władze, po analizie trudnej sytuacji w zakresie zagospodarowanie ścieków na terenie gminy, możliwości finansowych oraz istniejących źródeł finansowania ze środków unijnych, podjęły decyzję o rozpoczęciu programu budowy oczyszczalni przydomowych. Prace rozpoczęto od konsultacji społecznych i wyłonienia osób zainteresowanych. Po zakończeniu pierwszego etapu przygotowano listę osób chętnych do budowy oczyszczalni przydomowych, która obejmowała blisko 160 gospodarstw gm. Brzyska (blisko 900 mieszkańców gminy). Zdecydowano się na technologię oczyszczalni roślinno-stawowych. Pierwsze tego typu obiekty powstały w Małopolsce w gm. Dębno w 2009 r. Aktualnie technologię tę wdraża osiemnaście gmin woj. małopolskiego. W drugim etapie gm. Brzyska zleciła firmie projektowej zaplanowanie lokalizacji oczyszczalni i przygotowanie dokumentacji technicznej. Po zakończeniu prac projektowych i ocenie możliwości technicznych budowy oczyszczalni, warunków prawnych dotyczących umiejscowienia oczyszczalni oraz zdolności finansowej mieszkańców (dobrowolnie partycypują oni w kosztach oczyszczalni) wykonano 88 projektów oczyszczalni przydomowych z podziałem na ilość obsługiwanych osób: 4 RLM – 33 szt., 6 RLM – 47 szt., 8 RLM – 5 szt., 10 RLM – 3 szt. Realizacja programu ma rozwiązać problem zagospodarowania ścieków dla 484 mieszkańców, czyli w ok. 8% wszystkich mieszkańców gminy Brzyska.

 

Tab. 4. Zestawienie nakładów inwestycyjnych na budowę oczyszczalni przydomowych w gm. Brzyska

Nakłady inwestycyjne

Środki budżetu gminy

Wkład mieszkańców

Środki unijne (PROW)

960 361,64

182 702,97

192 072,33

585 586,34

 

Źródło: Wniosek o dofinansowanie budowy przydomowych oczyszczalni ścieków ze środków Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) na lata 2007-2013

 

Program zakłada uzyskanie 61% dotacji ze środków PROW 2007-2013 oraz udział mieszkańców w kosztach inwestycyjnych w wysokości 20% wartości inwestycji. Łącznie to ok. 81% wartości inwestycji, zatem udział gminy wiąże się z pokryciem ok. 19%.

Ponadto wartość podatku VAT od kosztów inwestycyjnych wynosi 179 579,85 zł, przy czym podatek VAT nie jest kosztem kwalifikowanym, jednakże gmina może odzyskać te środki, zapewniając część prac eksploatacyjnych w oczyszczalniach przydomowych (wywóz osadów) i wystawiając fakturę VAT mieszkańcom, co będzie podstawą do odzyskania VAT-u. Po zakończeniu i rozliczeniu inwestycji gmina poniesie koszt 182,7 tys. zł. Jeżeli uwzględnimy odzyskany podatek VAT – 179,6 tys. zł, wówczas wysokość kosztów inwestycyjnych pokrytych z budżetu na wybudowanie 88 oczyszczalni przydomowych wyniesie jedynie 3,1 tys. zł. Realizacja tego zadania w przeliczeniu na jednego mieszkańca pochłonie ok. 1984 zł, a koszt jednostkowy, który poniosą mieszkańcy, to zaledwie 396 zł/Mk. Nakłady inwestycyjne na wyposażenie jednego gospodarstwa w oczyszczalnię przydomową wyniosą średnio 10 913 zł brutto, z czego dotacja unijna to 6654 zł.

Program budowy przydomowych oczyszczalni ścieków opiera się na sformalizowanym na gruncie prawa cywilnego partnerstwie publiczno-prywatnym między gminą a właścicielami posesji. Gmina zawiera z mieszkańcami umowę w zakresie nieodpłatnego użyczenia terenu pod budowę oczyszczalni przez właściciela posesji, warunków realizacji wspólnej inwestycji, nieodpłatnego użyczenia właścicielowi posesji wybudowanej przez gminę przydomowej oczyszczalni ścieków oraz w sprawie przeniesienia odpowiedzialności i kosztów eksploatacji oczyszczalni na właściciela posesji oraz obowiązku utrzymania przez właściciela inwestycji, tj. oczyszczalni, przez okres pięciu lat od momentu otrzymania dotacji. Umowa zawierana jest na pięć lat. Po tym czasie mieszkańcy stają się właścicielami oczyszczalni przydomowej. Koszty eksploatacji zastosowanych w gminie Brzyska oczyszczalni przydomowych kształtują się na poziomie 70-90 zł rocznie. Na podstawie przygotowanych projektów do kosztów eksploatacyjnych zaliczyć należy: wywóz osadów, energię elektryczną oraz prace pielęgnacyjne (np. koszenie roślinności). Wywóz osadów powinien odbywać się raz na 3-4 lata (przeciętny koszt roczny to ok. 25 – 30 zł), roczne zużycie energii wynosi ok. 50 – 70 kWh (25-30 zł), a prace pielęgnacyjne, które właściciele oczyszczalni mogą wykonywać samodzielnie, trwają ok. 4 rbh w ciągu roku (8 zł/rbh). Do kosztów należy także doliczyć amortyzację. Jeżeli oczyszczalnia funkcjonować będzie bez modernizacji 15 lat, to założono amortyzację liniową i wartość rezydualną (resztową) 20% wartości inwestycyjnej do kosztów eksploatacyjnych doliczyć należy kwotę amortyzacji wynoszącą 582 zł rocznie. Przy normatywnym zużyciu 100 l wody na osobę oraz przeciętnej wielkości gospodarstwa, określonej na podstawie wykonanych projektów (5,5 osoby), otrzymujemy koszt ok. 0,40 zł za m3 oczyszczonych ścieków bez amortyzacji i ok. 3,31 zł z amortyzacją. Wyliczenia są jedynie poglądowe, gdyż po kilku latach zmienia się własność obiektu, w związku z czym koszty te zostaną poniesione przez mieszkańców, a nie budżet gminy. Ponadto po analizie zastosowanej technologii można założyć, iż oczyszczalnie przy prawidłowej eksploatacji po 15 latach będą wymagać jedynie prac modernizacyjnych, czyli wartość rezydualna może być wyższa, a odpisy amortyzacyjne okażą się niższe, co przełoży się na zmniejszenie kosztów jednostkowych oczyszczania 1 m3 ścieków.

Analiza rozwiązań

Nakłady inwestycyjne i koszty eksploatacyjne poniesione przez gminy w odniesieniu do 1 Mk i oczyszczania 1 m3 zostały zestawione w tabeli 5. Dane są bardzo zróżnicowane. Nakłady inwestycyjne wahają się od 527 zł do 1984 zł/Mk, a koszty eksploatacyjne od 1,12 do 3,31 zł/m3. Dysproporcje są tak znaczne, gdyż analizowane gminy wdrażają programy oparte o różne systemy finansowania. Najtańsze rozwiązanie zastosowała gm. Dębno. W programie tym zastosowano głównie oczyszczalnie hydrofitowe i tzw. system gospodarczy, czyli oparty na budowie oczyszczalni przez samych zainteresowanych i przy nadzorze specjalistów. Najdroższy system to system unijny gminy Brzyska, która charakteryzuje się wysokimi nakładami inwestycyjnymi, jednak koszty w całości pokryte zostaną przez dotacje unijną i wkład mieszkańców. W przypadku gminy Dębno, sytuacja wygląda podobnie – gmina zabezpieczyła środki tylko na dokumentację techniczną. Jedynie gm. Dobre partycypuje w kosztach inwestycyjnych oraz, podobnie jak dwie pozostałe gminy, zapewnia przygotowanie dokumentacji technicznych. Ponadto zabezpieczyła w budżecie dotację w wysokości 2 tys. zł.

 

Tab. 5.        Zestawienie wskaźników ekonomicznych wdrażanych programów w odniesieniu  do analizowanych gmin

Gmina

Nakłady inwestycyjne [zł/Mk]

Koszty eksploatacyjne [zł/m3]

Dobre – system gospodarczy

540-800

1,17-1,54

Dębno – system gospodarczy

527

1,12

Brzyska – system unijny

1 984

3,31

Źródło: Opracowanie własne, 2012 r.

 

Jakikolwiek program budowy oczyszczalni przydomowych wybierze gmina, będzie to zawsze dobra decyzja, gdyż dzięki temu uzyska wiele informacji nt. dostępnych na rynku technologii oczyszczania ścieków, o całym procesie budowy oczyszczalni przydomowych, potrzebach swoich mieszkańców, a także o mechanizmach wsparcia finansowego oraz uwarunkowaniach prawnych z tym związanych.

 

dr inż. Tomasz Warężak, Biuro Opracowań Inżynierskich ECOVERDE

 

Źródła

1. Goleń M., Maśloch G., Ziółkowski M., Warężak T.: Ekonomika gospodarki ściekowej. Warszawa 2011.

2. Warężak T.: Analiza wariantowa kosztów systemu unieszkodliwiania ścieków na przykładzie gminy Gręboszów. IX Konferencja szkoleniowa „Kanalizacja terenów niezurbanizowanych”. Ostrów Wlkp. 10-11 marca 2011.

3. Strategia Rozwoju gminy Dębno. Dębno 2007.

4. Program Ochrony Środowiska dla gminy Dębno na lata 2004-2011. Dębno 2004.

5. Sierak J., Ziółkowski M.: Strategia Zrównoważonego Rozwoju gminy Dobre do 2020 r. Dobre 2007.

6. Plan Rozwoju Lokalnego gminy Brzyska. Podkarpacka Regionalna Organizacja Turystyczna. Rzeszów 2004.

 

Ten artykuł jest dostępny dla wszystkich

Z prenumeratą cyfrową lub papierową uzyskasz
bezpłatny dostęp do wszystkich treści.

Sprawdź ofertę prenumeraty

Zaloguj się  |  Prenumerujesz? – otrzymaj dostęp

comments powered by Disqus